Państwowa Inspekcja Pracy od wielu lat kojarzona jest przede wszystkim z kontrolą przestrzegania przepisów prawa pracy, legalności zatrudnienia oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Wszystko wskazuje jednak na to, że najbliższe lata przyniosą istotną zmianę modelu funkcjonowania Inspekcji. Zakres jej kompetencji będzie stopniowo rozszerzany, a sama PIP ma pełnić nie tylko funkcję kontrolną, ale również edukacyjną, doradczą i analityczną.
O kierunku tych zmian mówił Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki podczas konferencji poświęconej przyszłości rynku pracy. Jak podkreślono, nowe obowiązki wynikają przede wszystkim z wdrażania unijnych regulacji dotyczących przejrzystości wynagrodzeń oraz pracy wykonywanej za pośrednictwem platform cyfrowych.
PIP będzie szkolić pracodawców
Jedną z najważniejszych nowości jest przyznanie Państwowej Inspekcji Pracy obowiązków o charakterze edukacyjnym. Zgodnie z planowanymi rozwiązaniami Inspekcja ma prowadzić szkolenia dla pracodawców zatrudniających mniej niż 250 pracowników oraz dla organizacji związkowych, pomagając im wdrażać nowe obowiązki wynikające z przepisów dotyczących równości wynagrodzeń i przejrzystości płac.
Oznacza to istotną zmianę filozofii działania organu. Dotychczas przedsiębiorcy najczęściej spotykali się z Inspekcją podczas kontroli. W przyszłości PIP ma pełnić również rolę instytucji wspierającej przedsiębiorców w prawidłowym stosowaniu nowych regulacji.
W praktyce może to oznaczać większą liczbę szkoleń, materiałów informacyjnych, wytycznych oraz działań doradczych skierowanych do pracodawców, którzy będą musieli przygotować się do nowych obowiązków związanych z raportowaniem wynagrodzeń i przeciwdziałaniem dyskryminacji płacowej.
Nowe obowiązki związane z transparentnością wynagrodzeń
Szczególnie istotnym obszarem aktywności PIP będzie wdrażanie przepisów implementujących unijną dyrektywę dotyczącą równości wynagrodzeń kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o tej samej wartości.
Nowe regulacje przewidują, że Państwowa Inspekcja Pracy będzie nie tylko identyfikowała nieprawidłowości w tym zakresie, ale również uczestniczyła – na wniosek pracodawcy – we wdrażaniu środków naprawczych wynikających ze wspólnej oceny wynagrodzeń. Dodatkowo Inspekcja będzie gromadziła oraz raportowała dane dotyczące stwierdzonych naruszeń.
Dla pracodawców oznacza to konieczność jeszcze większej dbałości o dokumentowanie zasad wynagradzania oraz przygotowanie się na zwiększone zainteresowanie organów kontrolnych polityką płacową przedsiębiorstwa.
Większa aktywność PIP wobec platform cyfrowych
Kolejnym obszarem, w którym znacząco wzrośnie rola Państwowej Inspekcji Pracy, jest rynek pracy platformowej. Chodzi przede wszystkim o osoby wykonujące pracę za pośrednictwem aplikacji i platform internetowych, takich jak kurierzy, dostawcy czy kierowcy współpracujący z platformami cyfrowymi.
W związku z wdrażaniem dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2831 właściwe organy krajowe będą zobowiązane do podejmowania działań zmierzających do ustalenia prawidłowego statusu zatrudnienia osób wykonujących pracę za pośrednictwem platform cyfrowych. W praktyce może to oznaczać zwiększenie liczby postępowań dotyczących kwalifikacji prawnej współpracy realizowanej obecnie na podstawie umów cywilnoprawnych lub modeli B2B.
Nowe zadania PIP a planowane rozszerzenie uprawnień Inspekcji
Warto zauważyć, że rozszerzenie zakresu zadań Państwowej Inspekcji Pracy następuje równolegle z prowadzonymi od wielu miesięcy pracami nad zwiększeniem kompetencji kontrolnych Inspekcji. W debacie publicznej regularnie powraca temat przyznania inspektorom pracy możliwości wydawania decyzji administracyjnych dotyczących ustalenia istnienia stosunku pracy w przypadkach, gdy współpraca formalnie realizowana jest na podstawie umów cywilnoprawnych. Na moment publikacji niniejszego artykułu rozwiązania te nie obowiązują jeszcze w polskim porządku prawnym, jednak pozostają przedmiotem intensywnej debaty legislacyjnej.
Choć proponowane rozwiązania budzą liczne kontrowersje zarówno wśród przedsiębiorców, jak i ekspertów prawa pracy, kierunek zmian pozostaje wyraźny. Państwowa Inspekcja Pracy ma odgrywać coraz większą rolę nie tylko w zakresie kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy, ale również w obszarze aktywnego kształtowania standardów zatrudnienia na rynku pracy.
Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność jeszcze większej ostrożności przy projektowaniu modeli współpracy opartych na umowach zlecenia, kontraktach B2B oraz outsourcingu usług.
Kontrole będą bardziej kompleksowe
Rozszerzenie kompetencji PIP wpisuje się również w szerszą reformę rynku pracy, której celem jest skuteczniejsze przeciwdziałanie nadużyciom związanym z pozornym zatrudnieniem cywilnoprawnym. W ramach reformy przewiduje się większą współpracę pomiędzy PIP, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz Krajową Administracją Skarbową, a także wykorzystanie analizy danych do identyfikowania podmiotów o podwyższonym ryzyku naruszeń prawa pracy.
Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność jeszcze dokładniejszej weryfikacji stosowanych modeli współpracy, w szczególności w zakresie umów zlecenia, kontraktów B2B oraz outsourcingu usług.
Czy przedsiębiorcy powinni obawiać się kontroli modeli współpracy?
Szczególne znaczenie nowe zadania Państwowej Inspekcji Pracy mogą mieć dla podmiotów korzystających z outsourcingu usług, współpracy B2B oraz umów cywilnoprawnych. W ostatnich latach obserwowany jest wyraźny wzrost zainteresowania organów kontrolnych analizą rzeczywistego charakteru współpracy pomiędzy stronami.
Coraz częściej oceniane jest nie tyle formalne brzmienie zawartej umowy, ile faktyczny sposób wykonywania obowiązków. Przedmiotem zainteresowania organów stają się między innymi kwestie podporządkowania organizacyjnego, sposobu rozliczania usług, możliwości korzystania z zastępstwa, samodzielności wykonawcy czy stopnia ryzyka gospodarczego ponoszonego przez strony współpracy.
W praktyce oznacza to, że przedsiębiorcy powinni regularnie weryfikować nie tylko treść zawieranych umów, ale również rzeczywisty sposób organizacji współpracy. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których wykonawca świadczy usługi wyłącznie dla jednego podmiotu, wykonuje pracę pod bieżącym nadzorem lub jest zobowiązany do stosowania szczegółowych poleceń dotyczących sposobu wykonywania zadań.
Co oznaczają zmiany dla pracodawców?
Nadchodzące zmiany pokazują, że Państwowa Inspekcja Pracy przestaje być wyłącznie organem kontrolnym. Coraz większe znaczenie będą miały jej funkcje edukacyjne, analityczne oraz doradcze. Jednocześnie przedsiębiorcy powinni liczyć się z rozszerzeniem zakresu kontroli oraz większym zainteresowaniem Inspekcji obszarami dotychczas rzadziej analizowanymi, takimi jak polityka wynagrodzeń, modele współpracy B2B, outsourcing usług czy zatrudnienie za pośrednictwem platform cyfrowych.
Należy przy tym pamiętać, że nowe zadania Państwowej Inspekcji Pracy nie ograniczają się wyłącznie do zwiększenia liczby kontroli. Zmienia się bowiem sama filozofia działania organu. PIP ma stać się instytucją aktywnie uczestniczącą w kształtowaniu rynku pracy, wspierającą wdrażanie nowych regulacji unijnych, monitorującą polityki wynagrodzeń oraz analizującą modele zatrudnienia funkcjonujące u pracodawców.
Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność bieżącego monitorowania zmian legislacyjnych oraz regularnego audytowania dokumentacji pracowniczej, zasad wynagradzania i stosowanych form współpracy. W wielu przypadkach działania prewencyjne podjęte przed kontrolą mogą okazać się znacznie mniej kosztowne niż późniejsze usuwanie skutków stwierdzonych nieprawidłowości.
Jak przygotować firmę na nowe działania PIP?
Już dziś warto przeprowadzić wewnętrzny audyt stosowanych form zatrudnienia oraz dokumentacji kadrowej. Szczególnej analizie powinny zostać poddane umowy cywilnoprawne, współpraca B2B, zasady ustalania wynagrodzeń oraz procedury związane z przeciwdziałaniem dyskryminacji płacowej. W przypadku przedsiębiorców korzystających z outsourcingu usług warto również zweryfikować sposób organizacji współpracy w praktyce, ponieważ to właśnie rzeczywisty model wykonywania obowiązków coraz częściej staje się przedmiotem zainteresowania organów kontrolnych.
W wielu przypadkach odpowiednio wcześnie przeprowadzony audyt prawny pozwala zidentyfikować potencjalne ryzyka jeszcze przed kontrolą i uniknąć kosztownych sporów z organami nadzoru.
Najbliższe lata mogą okazać się okresem największych zmian w kompetencjach Państwowej Inspekcji Pracy od wielu lat. Warto więc już dziś przygotować organizację na nowe realia funkcjonowania rynku pracy.
Opracowała
Karolina Grzelec
Kierownik Działu Silnik Prawny
